Haji Mahiwal ti Kandangwesi

Haji Hasan Mustapa sering dilandi “Haji Mahiwal”, kumargi “dituding” ngagem mazhab wahdatul wujud. Kitu deui dianggap Haji Mahiwal, lantaran sabagé ulama, ngaéksprésikeun pamikiran tur renunganna dina ajaran Islam téh bet ngagunakeun dangding jeung guguritan. Panginten mangsa harita mah rada anéh, upami aya ulama anu osok hahaleuangan téh. Katambih-tambih eusining dangding jeung guguritan-na, dianggap rada “sari-sari” mistis. Pédah ngaguar tasawuf anu leuwih jero. Atuh landian Haji Mahiwal téh, kumplit pisan ditujulkeun ka anjeunna.

Kapala Panghulu Acéh jeung Bandung

Hasan Mustapa dibabarkeun di Kandangwesi (Bungbulang) Garut, ping 3 Juni 1852. Gumelar ti lingkungan ménak Sunda anu condong kana agama Islam, bénten sareng umumna ménak jaman harita anu condong kana kalungguhan ambtenar. Ramana Hasan Mustapa anu wastana Mas Astramanggala –Haji Usman, jeneng Camat Perkebunan. Mas Astramanggala ngadidik seuweuna –putrana kalawan disiplin, tur miharep isuk jaganing géto ingkang putra janten ulama. Numawi, ti burey kénéh seuweuna parantos dijurungkeun masantrén.

Aya kajantenan lucu, waktos Hasan Mustapa nuju ngaos di Kyai Hasan Basri di Pasantrén Kiarakonéng. Mangsa harita, yuswana nembé dalapan taun –sateuacan di candak ka Mekah ku ramana. Hasan Mustapa kantos dipilari ka kobong, nanging lebeng teu aya. Kitu deui dipilari di masjid jeung tempat-tempat séjénna, tetep teu kapendak. Sanggeus kokotéténgan dipilari, singhoréng-simanahoréng kapendak keur ngibingan ronggéng. Ari Al Qur’an, ku anjeunna diselapkeun dina tangkal cau. Ningal kitu, ku ramana henteu dibenduan mung dinaséhatan waé. Tapi, kanggo biangna mah kajantenan kitu téh matak ngahariwangkeun manahna. Sok sieun ingkang putra kadeudeuhna, kalalanjoan lir kuda leupas tina gedogan. Malar seuweuna tiasa soléh, biangna Hasan Mustapa narékahan ku cara ngajalankeun saum. Saumna sanés saum kana katuangan, tapi saum teu nganggo kaway salami tujuh taun. Alhamdulillah, jaga, maksad biangna téh tinekanan.

Nincak yuswa dalapan taun, Hasan Mustapa dicandak ka Mekah ku ramana. Lian ti munggah haji téh, di Mekah ogé diajar Al Qur’an sareng basa Arab. Samulihna ti Mekah, Haji Hasan Mustapa lajeng dilebetkeun deui ka pasantrén di Garut sareng Sumedang. Di Garut, diajar dasar-dasar élmu nahwu-sorof ka Rd. Haji Yahya –pangsiunan Panghulu Garut. Satutasna ti dinya, lajeng ngalih ka Kyai Abdul Hasan di Pasantrén Sawahdadap Tanjungsari Sumedang. Ti dinya, ngalih deui ka Kyai Abdul Kahar di Pasantrén Bangkalan Madura.

Nincak sawawa taun 1874, Haji Hasan Mustapa angkat deui ka Mekah. Dina mindo –ngaduakalian ieu mah, anjeunana téh ngamukim salami dalapan taun –kanggo neuleuman élmu-élmu ka-Islaman. Waktos mukim di Mekah, anjeunna wawanohan sareng Dr. Christian Snouck Hurgronye –hiji oriéntalis bangsa Walanda anu keur ngayakeun panalungtikan masarakat Islam Mekah. Ahirna, antawis Haji Hasan Mustapa sareng Snouck Hurgronye janten sobat dalit dugi ka pupusna.

Numutkeun data ti PS. van Koningsveld –ahli basa Arab jeung Islam, urang Walanda, ngalangkungan naskah asli Abu Bakar Djajadiningrat –hiji ulama anu janten sumber utama rujukan Snouck Hurgronye ngeunaan Mekah, yén Haji Hasan Mustapa téh salahsaurang ulama anu nyongcolang ti Jawa nu keur ngancik di Mekah. Haji Hasan Mustapa, dianggap “satingkat” sareng Haji Ahmad Banten –seuweuna Syéh Nawawi al Jawi atanapi Nawawi al Bantani. Dina runtuyan ulama Jawa anu gentur –nyongcolang, Haji Hasan Mustapa aya dina untuyan ka genep. Anjeunna ngawasa saniskara élmu anu dilungsurkeun ku guru-guruna di Mekah. Sajabi ka Syéh Nawawi al Bantani, anjeunna ogé guguru ka Syéh Mustafa al Afifi; Syéh Abdullah az Zawawi; katut ka Syéh Bakar as Satha –sadayana ogé urang Arab.

Haji Hasan Mustapa, ngajar di Masjidil Haram tur kagungan 30 urang murid. Anjeunana ogé nyerat kitab dina basa Arab, judulna: Fath al Mu’in –konci panulung, anu dipedalkeun di Mesir. Haji Hasan Mustapa mulih ti Mekah, jalaran diangkir ku RH. Muhammad Musa –Panghulu Garut mangsa harita. Diperyogikeun élmuna, kanggo ngaréngsékeun pabéntar pahamna antawis paraulama di Garut. Pacogrégan antawis ulama ngora “pembaharu” sareng ulama sepuh, ahirna tiasa dirapihkeun dugi ka ayem tengtrem deui. Haji Hasan Mustapa saterasna ngawuruk ngaos siang-wengi salami tujuh taun, utamina di Masjid Agung Garut. Salian ti éta, anjeunna ogé muka pasantrén di Sindangbarang Garut.

Christian Snouck Hurgronye waktu dijungjung lungguh janten panaséhat pamaréntah di Hindia Walanda –ngeunaan pasualan bumiputra, taun 1889 ngajak Haji Hasan Mustapa ngaréncangan anjeunna nguriling Jawa sareng Madura pikeun nalungtik kahirupan agama Islam. Kawantu salian ti geus nyobat téh, élmu pangaweruh Haji Hasan Mustapa ogé lega. Haji Hasan Mustapa nyanggupan pangajak Snouck Hurgronye, tur mantuan salami tujuh taun. Ku Snouck Hurgronye, Haji Hasan Mustapa diusulkeun ka pamaréntah Walanda pikeun jadi panghulu di Acéh. Usulan Snouck Hurgronye disaluyuan, nya ahirna Haji Hasan Mustapa diistrénan janten Hoofd Penghoeloe –Kapala Panghulu Acéh dina ping 25 Agustus 1893. Kalungguhan Hoofd Penghoeloe Acéh, dicepeng salami dua taun –taun 1893 dugi ka 1895. Lajeng ngalih janten Hoofd Penghoeloe Bandung, salami 23 taun. Kalayan kapalay nyalira, Haji Hasan Mustapa ngecagkeun kaluguhan nyuhunkeun pangsiun dina taun 1918.

Karancagéan Ulama Bujangga

Haji Hasan Mustapa téh, hiji ulama anu sabar; wijaksana; sinareng teguh pamadegan –tur wantun nembrakkeun pamendak sareng pamadegan kalawan teuneung. Ajaran Islam dimekarkeun, anu dilambangkeun dina wujud pantun sareng wayang –nu nyampak dina tradisi Sunda. Kulantaran ngagunakeun media anu dipikawanoh ku urang Sunda, atuh ajaranna keuna pisan kana mamarasna tur nyulusup kana kalbu. Métafora anu dianggo, sering karaos Sunda-na. Dina sabudeureun taun 1900, Haji Hasan Mustapa nyerat langkung ti 10.000 nail dangding. Eusina ngabahas masalah suluk –utamina hubungan antawis abdi (kaula) sareng Gusti (Alloh). Métafora anu sering dianggo dina ngagambarkeun éta hubungan, nya éta: “iwung sareng awi”, “caruluk sareng kawung”. Numawi, sabagéan ulama “nuding” anjeunna, ngagem mazhab wahdatul wujud. Kana éta panuding, anjeunna ngabantah ngalangkungan seratan dina kitab Injaz al Wa’ad fi ithfa al Ra’ad –kontan males bari nungkup gelap saleser dina basa Arab. Salahsawios salinan seratanana ieu kitab, disimpen di pabukon Universitas Léiden-Walanda. Anjeunna ogé nyuplik 104 ayat Al Qur’an, jumlah anu dianggap cekap tur saimbang sareng kaweruh urang Sunda dina mahamkeun ajaran Islam mangsa harita.

Haji Hasan Mustapa nyebarkeun ajaran Islam, ngalangkungan karya-karya senina –anu dianggap “mahiwal” tina ajaran seni mangsa harita. Umumna, anu diasongkeun téh masalah aqidah (tasawuf). Wangun formalna, méh sarimbag sareng kitab-kitab suluk dina basa Jawa –mung eusina langkung caket kana tasawuf. Karya-karyana anu mangrupi adumanis antawis: tanggapan; pamendak; budaya Sunda; sareng kajantenan-kajantenan anu karandapan dina pangalaman anjeunna. Sadaya karyana, diserat ku aksara Pégon –Arab Sunda.

Karya-karya Haji Hasan Mustapa anu kantos dicitak sareng disebarkeun ka umum, diantawisna: Bab Adat-adat Urang Sunda jeung Priangan Lian ti Éta (taun 1913); Ésséy ngeunaan suku Sunda –ditarjamahkeun kana basa Indonesia jeung Walanda (taun 1977); Leutik Jadi Patelaan Adatna Jalma-jalma di Pasundan (taun 1916); Pakumpulan atawa Susuratanana Juragan Haji Hasan Mustapa sareng Kyai Kurdi (taun 1925); Buku Pangapungan –Hadits Mi’raj (tahun 1928); jeung Syéh Nurjaman (taun 1958). Disagédéngeun éta, aya nu dicitak tur dibagikeun ka kadang-wargina nyalira, saperti: Buku Pusaka Kanaga Wara; Pamalaten; Wawarisan; sareng Kasauran Panungtung. Éta ogé aya kénéh karya sanésna anu teu dipublikasikeun –disimpen ku sékrétarisna, M. Wangsaatmadja. Dina taun 1960, éta naskah diketik deui tur dijudulan: Aji Wiwitan –aya 17 jilid. Jabi ti éta, Haji Hasan Mustapa ogé nyerat kitab dina basa Malayu, nya éta: Kasful Sarair fir Hakikati Acéh wa Fidir –buku rasiah sabenerna Acéh jeung Fidi. Éta kitab, anu ayeuna aya di pabukon Universitas Léiden.

Tanwandé Haji Hasan Mustapa salian ti ulama téh, ogé bujangga kahot. Karya anjeunna dina wangun dangding, diantarana: Puyuh Ngungkung dina Kurung; Hariring nu Hudang Gering; Asmarandana nu Kami; Dumuk Suluk Tilas Tepus; Sinom Pamake Nonoman; Sinom Wawarian; Sinom Barataning Rasa; Kinanti Kulu-kulu; Dangdanggula Sirna Rasa; jeung Amis Tiis Pentil Majapait.

Dina taun 1977, Haji Hasan Mustapa dileler hadiah seni ku Présiden Républik Indonésia sacara anumerta sabagé Sastrawan Daérah Sunda. Haji Hasan Mustapa pupus dina ping 3 Januari 1930, di Bandung. Jenengan Haji Hasan Mustapa, dianggo nami jalan antawis Terasan Jalan Surapati – Cicaheum Bandung.

***

Palintangan Sunda

Urang Sunda bihari, teu mikawanoh anu disebut ngaramal. Anu dipilampah ku karuhun Sunda téh, teu béda jeung anu dipilampah ku paraastronom ayeuna dina nangtukeun kajadian alam. Ramalan astronom téh, apanan dumasar kana itungan matématika. Ku ngagunakeun matématika, bisa diprédiksi kumaha kaayaan sabudeureun alam semesta. Ku itungan matématis dina kalénder Sunda, urang bisa ngira-ngira kajadian anu bakal datang.

Tradisi Palintangan Sunda

Geus ti bihari –baheula, masarakat Indonesia niténan langit katut dalit jeung tradisi palintangan pikeun kapentingan: tatanén; nunjukkeun arah; nangtukeun waktu; jeung ritual kaagamaan. Ngaran-ngaran rasi béntang jeung sistim pananggalan, éta téh minangka bukti kagiatan palintangan bangsa Indonesia anu geus dilakonan ti béh ditu kénéh. Palintangan –élmu béntang-béntang/ élmu falak anu mangrupa élmu ngeunaan alam semesta –astronomi téh minangka élmu pangaweruh anu kawilang pangheubeulna. Umurna méh sarua jeung kamekaran peradaban manusa. Geus ti béh ditu mula, manusa sok niténan panon poé meleték jeung surup, nyaksian poé jadi poék mongkléng buta rajin dina waktu peuting tur niténan kaéndahan mangjuta-juta béntang di langit. Pikeun nangtukeun mangsa tatanén –kitu deui minangka cecekelan navigasi dina waktu balayar, astronomi boga peran anu kalintang pentingna. Saluyu jeung kamekaran peradaban manusa, mangka aweuhan dunya astronomi ogé milu mekar nambahan pangaweruh manusa.

Dunya astronomi ogé ngawarnaan kosmologi jiwa batin budaya masarakatna. Di Tatar Sunda, rupa-rupa jenis kakawihan; kaulinan barudak; paribasa; carita legénda; sarta mitos-mitos, teu saeutik anu patali jeung astronomi. Upamana waé aya paribasa: “Caang bulan dadamaran” anu hartina: ngalakonan pagawéan anu geus teu perlu deui. “Caang bulan opatwelas, bersih jalan sasapuan” anu hartina: rido atanapi ihlas. “Keur bentang surem” anu hartina: naas atanapi apes. “Kawas langit jeung bumi” anu hartina: béda pisan, digunakeun keur dua babandingan. Jeung aya paribasa “Samagaha pikir” anu hartina: bingung liwung ku kasusah. Pikeun barudak, aya carita Nini Antéh jeung ucingna di Bulan; lagu Bulantok; sarta tanda bulan jeung béntang dina kaulinan sondlah. Pon kitu deui, dina du’a peperenian urang Sunda ogé aya ungkaban: “Nu di langit kucurkeun, nu di bumi burialkeun”. Dina widang séjén, urang mikawanoh istilah: “indung beurang” anu hartina: paraji. Sarta istilah “Lalangit” nya éta plafon anu nutupan bagéan luhur rohang tamu.

Lian ti éta, ti bihari masarakat Sunda geus mikawanoh dunya palintangan –saperti ayana pranata mangsa pikeun nangtukeun waktu usum tatanén. Sacara tradisi –minangka pameungkeut kakuatan lingkunganana, masarakat Sunda nyoko kana tilu prinsip dasar, nya éta: ngadumaniskeun hal Alami, Hayati, jeung Insani. Raketna éta hubungan, antukna munculkeun kaayaan ngadumanisna hubungan mikrokosmos jeung makrokosmos. Antara manusa jeung Nu Kawasa, manusa jeung papada manusa, katut antara manusa jeung alam. Tradisi Sunda anu geus ti béh ditu mula mikawanoh palintangan, éta téh minangka potensi budaya anu ngabeungharan hasanah pangaweruh.

Saméméh aya arloji, urang Sunda ngagunakeun ciri-ciri waktu pikeun nangtukeun wanci dina jero sapoé sapeuting. Ngaran-ngaran wanci, ilaharna dumasar kana kaayaan alam anu kaalaman jeung lingkungan sabudeureunana. Sababaraha conto wanci: Wanci Tengah Peuting (nuduhkeun tabuh 24.00); Wanci Janari Gedé (tabuh 02.00); Wanci Haliwawar (tabuh 03.00); Wanci Balébat (tabuh 05.00); Wanci Pecat Sawed (tabuh 10.00). Nincak kana wanci pabeubeurang jeung pasosoré, aya istilah: Wanci Manceran (tabuh 12.00); Wanci Ngingsir Ngulon (tabuh 14.00); Wanci Sariak Layung (tabuh 17.00 dugi 18.00); Wanci Harieum Beungeut atanapi Wanci Sareupna (tabuh 18.00 dugi 18.30); jeung Wanci Sareureuh Budak (tabuh 21.00).

Dina méré ngaran usum anu pakait jeung kaayaan alam, aya istilah: Usum Ngijih (minangka tanda waktuna mindeng hujan); Usum Katiga (minangka waktuna halodo); sarta Usum Barat (tandana angin badag anu datangna ti Beulah Kulon bari dibarengan ku hujan).Tumali jeung kaayaan di masarakat, aya oge istilah: Usum Sasalad (nya éta usum mahabuna kasakit anu babari népa); Usum Tigerat jeung Usum Nguyang (anu hartina: usum paceklik, mangsa kakurangan kadaharan jeung gagal panén).

Raketna tradisi palintangan jeung budaya agraris urang Sunda, tétéla ngalahirkeun katangtuan wanci usum-usuman dina jero sataun. Pranata mangsa anu loma jeung parapatani téh ngawengku duawelas mangsa, nya éta: Kasa (kahiji, antara 21 Juni dugi ka 31 Juli); Karo (kadua, antara 1 dugi ka 23 Agustus); Katiga (katilu, antara 24 Agustus dugi ka 16 Séptémber); Kapat (kaopat, antara 17 Séptémber dugi ka 11 Oktober); Kalima (kalima, antara 12 Oktober dugi ka 7 Novémber); Kanem (kagenep, antara 8 Novémber dugi ka 20 Désémber); Kapitu (katujuh, antara 21 Désémber dugi ka 1 Fébruari); Kawalu (kadalapan, antara 2 dugi ka 28 Fébruari); Kasanga (kasalapan, antara 1 dugi ka 25 Maret); Kasadasa/Kadasa (kasapuluh, antara 26 Maret dugi ka 17 April); Désta (kasawelas, antara 18 April dugi ka 10 Méi); jeung Sada (kaduawelas, antara 11 Méi dugi ka 21 Juni).

Sakur éta pranata mangsa, ngabogaan cirina séwang-séwangan anu ngawengku: arah angin; kaayaan hawa; lingkungan; prosés mangsa tatanén; jenis tutuwuhan atanapi palawija nu bisa dipelak; kaayaan sumber cai; gangguan hama; jeung kahirupan sasatoan –boh sato ingon-ingon, boh sato liar.

Kala Sunda

Abah Ali

Dina nangtukeun wanci anu dilarapkeun dina almenak, kalintang gedé yasana almarhum budayawan Abah Ali –Ali Sastramidjaja anu geus ngawanohkeun Kalénder Sunda –katelah ku sesebutan: Kala Sunda. Anjeunna ngagabungkeun Saptawara –Radite; Soma; Anggara; Buda; Réspati; Sukra; Tumpek, jeung Pancawara atanapi Pancawuku/Selapan –Manis; Pahing; Pon; Wagé; Kaliwon, kalayan ngahasilkeun 7 x 5 poé = 35 poé. Tina angka 35 éta, Kala Sunda disusun jadi kalénder anu paling pas tur akurat.

Ngaran-ngaran bulan dina Kala Candra Sunda, nya éta: Kartika; Margasira; Posya; Maga; Palguna; Sétra; Wésaka; Yésta; Asada; Srawana; Badra; jeung Asuji. Sedengkeun bulan dina Kala Surya Sunda mah, aya: Kasa; Karo; Katiga; Kapat; Kalima; Kanem; Kapitu; Kawalu; Kasanga; Kadasa; Hapitlemah; jeung Hapitkayu.

Kaistimewaan éta kalénder Sunda –boh Kala Candra Sunda, boh Kala Surya Sunda, nya éta sual: akurasi. Moal ieuh salah atanapi dikoreksi salila 17.245 taun –pikeun Kala Surya Sunda, jeung salila 17.664 taun –pikeun Kala Candra Sunda.

Kalénder anu dipaké di sakuliah dunya kiwari, maké sistim Grégorian –méméhna, digunakeun téh sistim Yulian anu ngitung 165,2425 poé dina sataun. Sistim Yulian dikoréksi dina taun 1582 sarta diganti jadi sistim Grégorian atawa Maséhi. Anu jadi patokanana sistim Grégorian, nya éta: posisi planet Ariés. Dina sataun –dumasar sistim Grégorian, aya 365,25 poé. Pikeun ngaganti sistim Yulian ka sistim Grégorian, kapaksa tanggal 4 Oktober 1582 dirobah jadi tanggal 15 Oktober 1582 –leungit sapuluh poé. Dina sistim Grégorian, sataun ngan géséh 0,003 poé.

Dina kalénder Sunda, sataunna diitung 165,2421875 poé –sataun géséhna 0,000125 poé. Kukituna, kalénder Sunda dina dangka 80.000 taun, dirévisina ukur sapoé –ari kalénder Maséhi mah dina waktu 30 rébu taun. Jadi, kalénder Sunda mah leuwih akurat. Dina kalénder Sunda, aya aturan anu matématik pikeun nangtukeun jumlah taunna –boh taun panjang (kabisat), boh taun pondok (basit).

Jenatna Abah Ali nyebutkeun, yén kalénder Sunda téh pangkolotna sadunya. Tadina mah kalénder séké-sélér ti Péru anu pangkahotna téh –ngan kusabab geus carem, nya kalénder Sunda anu pangbuhunna.

Prasasti Astana Gede Kawali

Méh diunggal situs sajarah di Tatar Sunda, aya anu disebut: Lingga atanapi Yoni –batu panjang anu ditancebkeun kalayan ajeg. Biasana dikurilingan ku balay batu, anu asalna ti walungan. Di situs sajarah Astana Gedé Kawali Kabupatén Ciamis, aya dua lingga sarta prasasti gurat-gurat dina batu tepi ka ngabentuk kotak-kotak. Di luhurna, aya dua tapak suku. Éta gunana keur pananggalan anu ngitungna maké sistim matrik. Lingga –batu nangtung anu salila ieu dianggap pamujaan, saenyana mah keur ngitung pananggalan dumasar panon poé. Ditangtukeunana wanci, dumasar kalangkang yoni. Lingga atanapi Yoni ogé kapanggih di komplék Candi Batujaya Karawang –gigireun Candi Jiwa, anu cenah mah titinggal Tarumanaga abad kaopat.

Salian ti éta, urang Sunda ogé ngagunakeun Kujang pikeun nangtukeun pranata mangsa. Liang laleutik dina kujang, lain keur hiasan atanapi keur papaés. Liang dina kujang, keur nempo posisi béntang anu engkéna dipaké cecekelan keur: tatanén; iraha nyacar; ngaseuk; jeung melak binih paré.

Pawukon

Buku yasana Ir. C.J. Snijders

Carita ngeunaan manggihkeun deui –réfinding kalénder Sunda ku Abah Ali dimimitian waktu Ir. C.J Snijders, astronom Walanda, anu nimukeun Pawukon. Anu disebut Pawukon téh, nya éta sistim kalénder anu ngabogaan waktu terukur, saperti wuku –ngaran per tujuh poé. Aya tilu puluh ngaran wuku. Aya oge anu disebut wara, model pananggalan “mingguan” –tina saminggu aya nu sapoé tepi ka saminggu aya anu sapuluh poé. Kala Sunda mah ngan ngagunakeun dua wara, nya éta: pancawara jeung saptawara. Ku ngagunakeun dua wara ieu, kalénder Sunda mibanda pananggalan “stéréo” saperti radite-pahing atanapi sukra-kliwon. Jadi, jalma anu lahir dina Senén-wagé, bakal béda watekna jeung jalma anu lahir dina Senén-kaliwon. Pawukon ieu mangrupakeun bukti ayana manusa pangbuhunna di Pulo Jawa.

Dina buku Beginselen der Astrologie, Snijders nyebutkeun, yén Pulo Jawa katut Kapuloan séjénna, geus aya ti wangkid jaman Lemuria atanapi Pleistoceen –kira-kira sajuta taun nu kaliwat. Umurna ogé, leuwih kolot batan daratan Asia sorangan. Jawa katut Kapuloan Indonésia anu séjénna, salamet tina bencana anu ngancurkeun Lemuria jeung Atlantis di bagéan dunya Barat sahingga masih utuh nepi ka ayeuna. Di buku éta ogé, disebutkeun babandingan umur kalénder bangsa-bangsa dunya. Numutkeun panaksiran Snijders, kalender Quichuas –bogana séké-sélér asli Meksiko, umurna 15 rébu taun. Umur kalénder Cina, 13 rébu taun; Babilonia, 6.500 taun; jeung kalénder India –anu disebut Surya Sidhanta, umurna 2.200 taun. Ari sistim Pawukon ieu, ditaksir umurna 17.183 taun. Sedengkeun, Pawukon téh apanan ngarupakeun bagéan tina kalénder Sunda. Jadi, kalénder Sunda téh atuh munasabah mangrupa kalénder anu pangkolotna tur anu pangbuhunna di dunya. Ngarujuk kana Ensiklopedi Winkler Prince, yén luhurna peradaban hiji bangsa, diukur tina tingkat akurasi pananggalan kalénderna. Sacara logis ogé, bangsa anu geus ngabogaan sistim kalénder –komo deui anu rumit, tangtuna ogé geus pasti ngawasa: aksara; bahasa; élmu ngitung; jeung élmu maca. Dina konteks kalénder Sunda, Abah Ali nyodorkeun kamandang yén aksara anu digunakeun atanapi dikawasa ku urang Sunda, nya éta: Caraka atanapi Kaganga.
Sacara umum, Kala Sunda téh mangrupa kalénder anu ngagunakeun tilu diménsi. Kalénder diménsi solar atanapi panon poé disebut: kalénder Suryakala. Kalénder diménsi lunar atanapi bulan disebut: kalénder Candrakala. Sedengkeun kalénder diménsi star atanapi béntang disebut Sukrakala. Di Tatar Sunda, Sukrakala disebut: Palintangan –lintang/béntang/star.
Sedengkeun poéna: Radite –Ahad/Minggu; Soma –Senén; Anggara –Salasa; Buda –Rebo; Respati –Kemis; Sukra –Juma’ah; jeung Tumpek –Saptu. Angka dina pananggalanana, ngan ngagunakeun angka 1 nepi ka 15. Sahingga tina sabulan, aya pangulangan angka keur tanggalna –sanggeus tanggal 15, balik deui ka tanggal 1. Nanging, di tukangeun angkana dibéré tanda huruf S –keur tanggal 1-15 di awal bulan, jeung dibéré tanda huruf K –keur tanggal 15 salajengna. Soal tanggal anu dibéré tanda S jeung K éta, dilantarankeun pananggalanna ngacu kana dua perhitungan, nya éta: bulan jeung panon poé. Tanda S hartina Suklapaksa atanapi paro caang, jeung K hartina Krésnapaksa atanapi paro poék. Pergantian poé jeung tanggalna, lain tengah peuting –henteu saperti pananggalan Maséhi ti tabuh 00.00. Pergantian poé dina pananggalan Sunda mah kajadianana dina waktu soré –kirang-langkung, tabuh 18.00.

Titincakan Kala Sunda

Ngeunaan kalénder Sunda, anu masih kénéh jadi patelakan téh: “Naon titimangsana dina nangtukeun taun 1 kalénder Sunda?”. Sabab, kalénder Hijriyah jeung Maséhi anu dipaké titimangsana jelas. Taun Hijriyah, titimangsana: “Hijrahna Kangjeng Rosululloh SAW ti Mekah ka Madinah”. Méméhna, di Arab dipaké pananggalan taun Gajah, titimangsana: “Kajadian rék diancurkeunana Ka’bah ku prajurit Abrohah anu tarumpak gajah, tapi kaburu diserang ku manuk ababil anu marawa batu sarta diragragkeun kana gajah”. Taun Maséhi mah, apanan taun 1-na téh titimangsana: “Lahirna Isa Almasih atanapi lahirna Yesus Kristus”.

Jenatna Abah Ali –nénéhna Ali Sastramidjaja nyebutkeun, yén titimangsa atanapi taun 1 Caka Sunda téh nya éta: “Dipasrahkeunna lembur di daérah Pandeglang Banten anu dipingpin ku Aki Tirem ka Déwawarman”. Déwawarman téh imigran ti India anu kawin ka Nyi Putri Rarasati –siwi Aki Tirem, anu saterusna Déwawarman ngadegkeun Salakanagara. Saenyana mah, pananggalan Sunda téh geus dipaké puluhan rébu taun ka tukang saméméh Aki Tirem –anu luluhurna urang India aranjog ka Tatar Sunda. Nu matak, najan maké ngaran Saka –ampir sarua jeung di India, tapi pananggalan Sunda mah teu sarua jeung taun Saka ti India. Pananggalan Sunda mah nyokot awal bulan atanapi tanggal 1-na mangsa bulan caang sabeulah –paro caang anu beulah kénca. Lian ti éta, tanggalna teu ti hiji tepi ka tilupuluh. Sabulanna dibagi dua, ti 1 Suklapaksa tepi ka 15 Suklapaksa. Ari ti 15 tepi ka 30 mah disebutna: Krésnapaksa.

Kalénder Sunda memang lain ngan ukur dipaké keur ngitung ti poé ka poé wungkul, tapi bisa dipaké keur kaperluan kahirupan lianna. Bisa dipaké keur palintangan; keur utang-itung dina milampah hiji pagawéan; keur tatanén; keur ngawinkeun; pindah imah; jeung sajabana. Tapi ieu mah lain ramalan atanapi klénik, sumawonna tahayul mah. Urang Sunda bihari, teu mikawanoh anu disebut ngaramal. Anu dipilampah ku karuhun Sunda téh, teu béda jeung anu dipilampah ku paraastronom ayeuna dina nangtukeun kajadian alam. Ramalan astronom téh, apanan dumasar kana itungan matématika. Ku ngagunakeun matématika, bisa diprédiksi kumaha kaayaan sabudeureun alam semesta. Ku itungan matématis dina kalénder Sunda, urang bisa ngira-ngira kajadian anu bakal datang. Nu Maha Kawasa geus nyiptakeun alam jeung pangeusina, kalayan sarwa teratur. Tinggal, urang bisa maca katut ngarumuskeunana.

***